आसूपालव -अशोक- [ Polyalthia longifolia

मागच्या लेखात मी सीतेच्या अशोकाबद्दल लिहिलं होतं. लेखाच्या शेवटी लिहिल्याप्रमाणे, अर्थातच आजचा लेख खोटा अशोक किंवा आसूपालव या नेहेमीच्या पहाण्यातल्या अशोकाबद्दल लिहितेय . बहुतांश लोकं याच झाडाला खरा अशोक समजतात. आपल्या पहाण्यात असलेल्या नेहेमीच्या अशोकाबद्दल आजच्या गप्पा.

ashoka2ashoka 1

खोटा अशोक म्हणजे मास्ट ट्री. याला मराठीत आसूपालव असपण म्हणतात.ज्यांना खरा अशोक माहीत आहे ते लोकं याला खोटा अशोक, पान अशोक असही म्हणतात. याच कारण अगदी सोप्पं आहे. याच्या आणि सीतेच्या अशोकाच्या पानांमधे इतकं साम्य असतं की बर्याच जणांना फ़सायला होतं. गम्मत म्हणजे मागच्या लेखात लिहिलं गेलेलं झाड अगदी १००% भारतिय आहे आणि हा खोटा अशोक भारतिय नाही….. आपल्या शेजारच्या देशातून आपल्या मातीत रूजलेलं हे झाड कुणाला सांगूनही परकं वाटत नाही. श्रीलंकेतून आपल्याकडे आलेल्या हे झाड अगदी आपलंच होवून गेलाय . सीतेच्या अशोकाची झाडाची फ़्यामिली म्हणजेच कुळ वेगळ नी ह्याच कुळ वेगळ आहे. सिताफ़ळ, रामफ़ळ यांच्या ’अनोनसी कुटुंबात’ [ Annonaceae ] ह्या आसूपालव झाडाचा समावेश होतो. पॉलीऎलथिया लोंगिफ़ोलिया [ Polyalthia longifolia ] हे लटांबर वाटावं असं शास्त्रिय नाव याला आहे.या झाडाच्या शास्त्रिय नावात खुप अर्थ आहे. पॉलीऎलथिया म्हणजे ज्याच्यात अनेक औषधी गुणधर्म आहे असां नी लोंगिफ़ोलिया म्हणजे ज्याची पानं लांब लांब वाढतात असं झाड. कित्ती सुंदर नाव आहे नाही? पण आपल्याला या झाडाचे औषधी गुणधर्म माहित नाहीत म्हणुन त्याचा वापर आपल्याकडच्या कुठल्याच औषधात केला जात नाही. या झाडाच्या लांब लांब लाकडाचा वापर पुर्वी शिडाच्या होडीची डोलकाठी बनवायला वापरायचे म्हणुन मास्ट ट्री अस पण नाव याला मिळालं. बाकी या लाकडाचा वापर मोठ्या लाकूडकामासाठी केला जात नाही.

ashoka4

लेख लिहिता असताना ,मला माझ्या माहेरच्या जुन्या घराची आठवण झाली. शेजारच्या वाड्यात दोन मोठे अशोक आणि एक निलगिरीचं उंचच उंच झाड होतं. तिघांचीही पान खुप पडायची नी आम्ही मुलं ती पानं गोळा करून शेकोटी करायचो. या आसूपालव अशोकाची अजून एक उपजात आपल्याकडे पहायला मिळेते जी सरळ तर वाढतेच पण खाली झुकलेल्या फ़ांद्यांची असते जिला ड्रुपिंग अशोक असे म्हणतात. म्हणुन रस्त्याच्या कडेला, शासकिय इमारतींच्या सुशोभिकरणासाठी, बागांमधे ही झाडं खुप लावतात.

ashoka9ashoka6

उन्हाळ्यात जेव्हा हे झाड फ़ुलण्याचा हंगाम असतो ना, तेव्हा ह्याला लहान लहान चांदण्यांच्या आकाराची बावळट दिसणारी फ़ुलं येतात. मला माहित आहे, अनेकांच्या भुवया बावळट हा शब्द वाचून उंचावल्या जातील. मी बावळट हा शब्द अशासाठी वापरलाय की या फ़ुलांना ना धड गोड वास असतो ना सुंदर रंगरूप… कस यांच्याकडे भ्रमरांच लक्ष जाणार? दिड दोन सेमी आकाराची हिरवट पिवळी दिसणारी ही फ़ुलं गुच्छच्या गुच्छांमधे येतात. याची संदले आणि प्रत्येकी तीन पाकळ्या लांबट आणि सुट्या असतात. याचे पुंकेसर आणि स्त्रीकेसर असंख्य असतात. आणि गम्मत म्हणजे एकाच फ़ुलात अनेक बिजांडकोष असतात हे याच वैशिष्ट्य आहे. याच्या प्रत्येक फलिकेत एकच बी असते. तुम्ही निट बघितलं तर जाणवेल की साधारण पावसाळ्यानंतर या झाडावर वटवाघळं, खारी नी बरेच पक्षी येजा करतात. का? कारण सोप्प आहे . या झाडाची फ़ळं जुलै पर्यंत तयार होतात. पुढे महिनाभर जर ती झाडावरच राहिली तर ती पिकून काळी जांभळी बनतात आणि मग ह्या कव्हरला खायला हे पक्षी येतात. झाडाच्याखाली नीट पाहिलं तर ह्याच्या बिया पडलेल्या दिसतात. आणि तसं काही ह्या बियांची फार किचकिच नसते की इथे रुजणार नाही, तिथे रुजणार नाही म्हणून, त्या कुठेही पट्कन रुजतात. बहुतेक हेच कारण असेल याचा जास्त प्रसार होण्यामागे.आपल्या देशात फ़क्त वाळवंटात हे झाड रुजत नाही.

ashoka7

आपल्याकडे देशभर बहुतेक सर्व प्रांतात हे झाड रुजल्याने बहुतेक सर्व स्थानिक भाषांमध्ये या झाडाला नाबं उपलब्ध आहेत. परवा एका वाचिकेने याचा उल्लेख काष्ठ दारू असा केला होता. हे नाव मला परिचित नसून बंगाली व हिंदी भाषेत याला देबदारू हे नाव प्रचलित आहे. जाताजाता सांगायच म्हणजे हल्ली नियमित होणारी चूक जी मी सणावारांना होताना पहाते. पुर्वी आपल्याकडे बाराही महिने आम्रफ़ल म्हणजेच आंब्याच्या पानांना तोरणात झेंडू बरोबर ओवायचे किंवा बांधायचे. पण हल्ली जी तोरणं नामक दोरे विकायला येतात त्यात आंब्याच्या पानांना हद्दपार करून त्याजागी ह्या पानअशोकाचं पान आलय हे लोकांना कळत नाही की जाणवून ते त्याकडे दुर्लक्ष करतात? खरं खोटं लोकच जाणे. मी हा विचार करण हल्ली सोडून दिलय कारण त्याचा विशेष उपयोग होत नाही असं मला जाणवलय.माफक अपेक्षा आहे की आता हा लेख वाचल्यावर येणाऱ्या सणावारांना , लोकं अशोकाची पानं असलेली तोरणं घरादाराला बांधणार नाहीत.

ashoka3

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s